Διαβάζοντας το βιβλίο του φίλου μου πλέον, Βασίλη Σιδηρόπουλου,«Πορείες θανάτου... και ζωής» ένιωσα πως δεν διάβαζα απλώς την ιστορία ενός χωριού και των ανθρώπων του.
Διάβαζα ένα κομμάτι της δικής μου ιστορίας.
Κάθε σελίδα με πήγαινε πίσω.
Σε ανθρώπους που δεν γνώρισα όσο θα ήθελα.
Σε πρόσωπα που θυμάμαι περισσότερο μέσα από τις αφηγήσεις των δικών μου.
Σε εκείνες τις μικρές, παιδικές αναμνήσεις από τις επισκέψεις μου στο χωριό, που τότε έμοιαζαν ασήμαντες και σήμερα αποκτούν μια άλλη αξία.
Γιατί κάποια πράγματα τα καταλαβαίνουμε όταν μεγαλώσουμε.
το χωριό μου...Κούκκος Πιερίας...
Τότε συνειδητοποιούμε πως ένας τόπος δεν είναι απλώς ένα σημείο στον χάρτη.
Είναι οι άνθρωποί του. Είναι τα σπίτια που χτίστηκαν με κόπο. Είναι οι δρόμοι που περπάτησαν οι παππούδες μας. Είναι οι φωνές που έσβησαν, αλλά έμειναν μέσα στις οικογενειακές διηγήσεις.
Και ο Κούκκος, για μένα, είναι κάτι περισσότερο.
Από τον πατέρα μου κατάγομαι κι εγώ από αυτόν τον τόπο.
Ο πατέρας μου, μαζί με τον μεγάλο του αδελφό, πήραν κάποτε την απόφαση να ξαναχτίσουν από την αρχή το πατρικό τους σπίτι στο χωριό.
Ένα σπίτι που δεν ήταν απλώς τοίχοι, κεραμίδια και πέτρα.
Ήταν η προσπάθεια να ξαναστηθεί κάτι που είχε αξία.
Να μείνει όρθιο ένα κομμάτι οικογενειακής μνήμης.
Να υπάρχει ένας τόπος στον οποίο θα μπορούσαν να επιστρέφουν τα παιδιά και τα εγγόνια τους.
Και σήμερα καταλαβαίνω πως εκείνο το σπίτι ήταν, με έναν τρόπο, ένας δεσμός.
Ένας δεσμός που πέρασε από γενιά σε γενιά και έφτασε μέχρι εμένα.
Δεν έζησα στον Κούκο.
Δεν μεγάλωσα εκεί.
Δεν έχω τις αναμνήσεις που έχουν οι άνθρωποι που πέρασαν εκεί ολόκληρη τη ζωή τους.
Έχω όμως κάτι άλλο.
Έχω τις ρίζες μου.
Και ίσως οι ρίζες δεν χρειάζονται πάντα πολλές αναμνήσεις για να υπάρχουν.
Αρκεί ένα όνομα. Μια οικογένεια. Ένα πατρικό σπίτι. Μια αφήγηση. Μια φωτογραφία. Μια φράση που ειπώθηκε κάποτε από έναν παππού και έμεινε στη μνήμη.
Γι' αυτό και, διαβάζοντας το βιβλίο του Βασίλη Σιδηρόπουλου, γεννήθηκε μέσα μου μια σκέψη που δεν μπορούσα πλέον να αφήσω στην άκρη.
Θέλω να κάνω ένα ντοκιμαντέρ για την ιστορία του Κούκου.
Όχι για να ξαναγράψω την ιστορία.
Ούτε για να παρουσιάσω μια πλευρά και να σιωπήσω για την άλλη.
Θέλω να ακούσω τους ανθρώπους.
Να αναζητήσω τις παλιές φωτογραφίες.
Να ανοίξουν οικογενειακά συρτάρια.
Να βγουν στην επιφάνεια ξεχασμένες ιστορίες.
Να ακουστούν οι φωνές εκείνων που έζησαν και εκείνων που άκουσαν τις ιστορίες από τους προηγούμενους.
Να μιλήσουμε για τους ανθρώπους που ήρθαν από τον Πόντο, για τις οικογένειες που εγκαταστάθηκαν στον Κούκο, για τις δυσκολίες της προσφυγιάς, για την προσπάθεια να χτιστεί μια καινούργια ζωή.
Να μιλήσουμε και για τις δύσκολες σελίδες.
Για την Κατοχή.
Για τον Εμφύλιο.
Για τις πολιτικές και κοινωνικές συγκρούσεις που σημάδεψαν το χωριό.
Χωρίς φανατισμό.
Χωρίς να μοιράσουμε τους ανθρώπους σε «καλούς» και «κακούς» δεκαετίες μετά.
Η ιστορία δεν χρειάζεται να φοβάται την αλήθεια.
Και ένα ντοκιμαντέρ που αξίζει να γίνει δεν μπορεί να είναι αγιογραφία.
Πρέπει να είναι μνήμη.
Πρέπει να είναι μαρτυρία.
Πρέπει να είναι αναζήτηση.
Πάνω απ' όλα όμως, θέλω να είναι ένας φόρος τιμής στους ανθρώπους που πέρασαν από αυτόν τον τόπο.
Στους ανθρώπους που έφυγαν από τον Πόντο και έπρεπε να ξεκινήσουν ξανά.
Σε εκείνους που πάλεψαν να κάνουν τη γη πατρίδα.
Σε εκείνους που έζησαν δύσκολες εποχές.
Σε εκείνους που έφυγαν από τη ζωή χωρίς ποτέ να δουν την ιστορία τους γραμμένη.
Και στους σημερινούς κατοίκους του Κούκου, που συνεχίζουν να κρατούν ζωντανό έναν τόπο που κουβαλά πολύ περισσότερα από όσα φαίνονται με την πρώτη ματιά.
Ίσως αυτό το ντοκιμαντέρ να είναι τελικά και μια προσωπική επιστροφή.
Όχι στον τόπο που έζησα.
Αλλά στον τόπο από τον οποίο ξεκίνησε ένα κομμάτι της οικογένειάς μου.
Και όσο περισσότερο μαθαίνω γι' αυτόν, τόσο περισσότερο αισθάνομαι πως δεν έχω απλώς το δικαίωμα να αφηγηθώ την ιστορία του.
Έχω την υποχρέωση να προσπαθήσω.
Μια υποχρέωση απέναντι στους προγόνους μου.
Απέναντι στον πατέρα μου και στον θείο μου που ξαναέχτισαν το πατρικό τους σπίτι.
Απέναντι στους ανθρώπους του χωριού.
Και κυρίως απέναντι σε εκείνους που έφυγαν από τη ζωή αφήνοντας πίσω τους μια ιστορία που δεν πρέπει να χαθεί.
Γιατί οι τόποι πεθαίνουν πραγματικά μόνο όταν πάψουμε να θυμόμαστε τους ανθρώπους που τους έδωσαν ζωή.
Κι εγώ θέλω να βοηθήσω ώστε ο Κούκος να συνεχίσει να θυμάται.
Αυτή είναι η απόφασή μου.
Να επιστρέψω στον Κούκο μέσα από την κάμερα.
Να ψάξω τις ρίζες μου.
Να ακούσω τις φωνές του.
Και να προσπαθήσω να παραδώσω στις επόμενες γενιές μια ιστορία που δεν θα μείνει μόνο στις σελίδες ενός βιβλίου ή στις αναμνήσεις των παλιών.
Μια ιστορία που θα αποκτήσει ξανά φωνή.
Γιατί κάποια ταξίδια δεν τα κάνεις για να γνωρίσεις έναν τόπο.
Τα κάνεις για να γνωρίσεις καλύτερα και τον εαυτό σου.
Κάποια πράγματα πρέπει να τα λέμε χωρίς περιστροφές.
Η Ελλάδα είναι ανοιχτή σε επενδύσεις. Αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να είναι ανοιχτή σε όλα.
Τα ακίνητα αλλάζουν χέρια. Οι τιμές ανεβαίνουν. Οι νέοι δυσκολεύονται να βρουν σπίτι. Και την ίδια ώρα η Πολιτεία παρακολουθεί την αγορά σαν να μην αφορά το μέλλον της χώρας.
Ποιος ελέγχει ποιος αγοράζει; Ποιος ελέγχει πού αγοράζει; Και κυρίως, ποιο είναι το σχέδιο της Πολιτείας;
Δεν μιλάμε για εθνικότητες. Δεν έχουμε κανέναν λόγο να μισούμε τον άνθρωπο που έρχεται νόμιμα και επενδύει στην Ελλάδα.
Μιλάμε για κανόνες.
Ειδικά στις παραμεθόριες και ευαίσθητες περιοχές, το κράτος οφείλει να ξέρει τι συμβαίνει. Δεν μπορεί όλα να κρίνονται μόνο με βάση το πόσα χρήματα θα μπουν στα ταμεία.
Γιατί κάποια στιγμή πρέπει να κοιτάξουμε και τον Έλληνα που μένει πίσω.
Τον νέο που δεν μπορεί να αγοράσει σπίτι. Την οικογένεια που πληρώνει ένα ενοίκιο που κάθε χρόνο γίνεται ακριβότερο. Τον κάτοικο της Βόρειας Ελλάδας που βλέπει τον τόπο του να αλλάζει χωρίς κανείς να του εξηγεί πού οδηγείται αυτή η κατάσταση.
Και εδώ υπάρχει ένα πολύ συγκεκριμένο πολιτικό ερώτημα.
Προς όλους τους πολιτευτές και βουλευτές της Θεσσαλονίκης. Όλων των κομμάτων.
Τι σχέδιο έχετε για τη Βόρεια Ελλάδα;
Τι θα γίνει με τη Θράκη; Τον Έβρο; Τη Μακεδονία;
Ποια είναι η πολιτική σας για την αγορά ακινήτων σε ευαίσθητες περιοχές;
Και τι απαντάτε στον Έλληνα που θέλει απλώς να μπορεί να αγοράσει ένα σπίτι στον τόπο του;
Δεν ζητάμε πατριωτικές κορώνες.
Ζητάμε πολιτική - κανόνες - απαντήσεις.
Γιατί η Ελλάδα μπορεί να είναι μια σύγχρονη ευρωπαϊκή χώρα και ταυτόχρονα να προστατεύει την περιουσία, την κοινωνική συνοχή και το μέλλον της.
Αυτό δεν είναι εθνικισμός. Είναι στοιχειώδης κρατική ευθύνη.
Έφυγε από τη Δανία για να γλιτώσει από έναν γάμο χωρίς αγάπη.
Στην Αφρική, έχτισε μια φάρμα καφέ, αγάπησε έναν άντρα που αρνήθηκε να την παντρευτεί - και έγραψε ένα αριστούργημα αφού έχασε τα πάντα.
Η Karen Blixen έφτασε στη Βρετανική Ανατολική Αφρική το 1914 ως βαρόνη που φεύγει από μια ζωή που δεν μπορούσε να αντέξει.
Ήταν 29 ετών, Ανήκε στην Δανέζικη αριστοκρατία και ήταν απελπιστικά δυστυχισμένη. Μόλις είχε παντρευτεί τον βαρόνο Μπρορ φον Μπλίξεν-Φινέκε - όχι από αγάπη, αλλά για να μπορέσει να αποδράσει.
Ήταν γοητευτικός, απερίσκεπτος και ήδη σχεδίαζε να ξεκινήσει μια φάρμα καφέ στην Κένυα.
Ο γάμος μαζί του ήταν το εισιτήριο της Κάρεν να φύγει από τις ασφυκτικές κοινωνικές προσδοκίες της Κοπεγχάγης και μακριά από έναν άντρα που πραγματικά αγαπούσε αλλά δεν μπορούσε να έχει.
Ήταν μια συμφωνία που θα της κόστιζε σχεδόν τα πάντα - και θα της έδινε τη μόνη ζωή που θα ήθελε ποτέ να ζήσει.
Η Κένυα το 1914 ήταν ακόμα Βρετανική αποικία στην Ανατολική Αφρική, ένας τόπος όπου οι Ευρωπαίοι άποικοι διεκδικούσαν τεράστιες εκτάσεις γης και εγκαθίδρυαν αγροκτήματα σε εδάφη που ανήκαν στους Κικούγιου, τους Μασάι και άλλους αυτόχθονες λαούς.
Η Karen και ο Bror αγόρασαν 4.500 στρέμματα στους πρόποδες του Ngong Hills, λίγο έξω από το Ναϊρόμπι, και ξεκίνησαν μια φυτεία καφέ.
Η Κάρεν έπεσε μόνη της στη δουλειά.
Έμαθε Σουαχίλι.
Διαχειριζόταν την φάρμα, ενώ ο Μπρορ εξαφανιζόταν για εβδομάδες σε αποστολές σαφάρι. Ανέπτυξε σχέσεις με τους εργαζόμενους Kikuyu και τις οικογένειές τους, μαθαίνοντας τις ιστορίες τους, θεραπεύοντας ασθένειες, αναπτύσσοντας την περίπλοκη δυναμική του να είσαι μια λευκή αποικιοκράτισσα που προσπαθεί να είναι δίκαιη σε ένα θεμελιωδώς άδικο σύστημα.
Και μετά ανακάλυψε ότι ο Μπρορ είχε κολλήσει σύφιλη.
Ήταν άπιστος συνεχώς -κάτι που γνώριζε εκείνη- αλλά η ασθένεια, ανίατη εκείνη την εποχή, ήταν μια προδοσία που δεν μπορούσε να αγνοηθεί.
Η Κάρεν επέστρεψε στη Δανία για επώδυνες θεραπείες με αρσενικό και υδράργυρο που θα επηρέαζαν την υγεία της για το υπόλοιπο της ζωής της. Όταν επέστρεψε στην Κένυα, ο γάμος είχε ουσιαστικά τελειώσει, αν και δεν θα χώριζαν μέχρι το 1921.
Η Κάρεν ήταν μόνη σε μια φάρμα καφέ που αγωνιζόταν, άρρωστη, πληγωμένη και χιλιάδες μίλια μακριά από το σπίτι.
Και μετά γνώρισε τον Ντένις Φιντς Χάτον.
Ο Denys ήταν όλα όσα δεν ήταν ο Μπρορ:μορφωμένος, σκεπτόμενος, βαθιά συντονισμένος με την Αφρική με τρόπους που υπερέβαιναν τα κυνηγετικά τρόπαια.
Ήταν ένας Άγγλος αριστοκράτης μορφωμένος στην Οξφόρδη που είχε απορρίψει τη συμβατική ζωή για να γίνει οδηγός σαφάρι και κυνηγός μεγάλων θηραμάτων.
Διάβαζε ποίηση.
Πετούσε αεροπλάνα.
Αγαπούσε τη μουσική και τη φιλοσοφία και την τεράστια σιωπή της αφρικανικής άγριας φύσης.
Αυτός και η Κάρεν είχαν μια σχέση που αψήφησε κάθε σύμβαση της εποχής.
Ποτέ δεν παντρεύτηκαν.
Ο Denys αρνήθηκε - εκτιμούσε την ελευθερία του υπερβολικά πολύ για να δεσμευτεί από γάμο, ακόμα και με κάποιον που αγαπούσε.
Εξαφανιζόταν για μήνες σε σαφάρι, μετά επέστρεφε στη φάρμα της Κάρεν απροειδοποίητα.
Κράτησε το δικό του σπίτι στο Ναϊρόμπι αλλά έμενε στη φάρμα της για εβδομάδες, όπου διάβαζαν ποίηση δυνατά, άκουγαν το γραμμόφωνό της να παίζει Μότσαρτ και μιλούσαν μέχρι το ξημέρωμα.
Ήταν μια σύγχρονη σχέση στην αποικιακή Αφρική της δεκαετίας του 1920 - δύο άνθρωποι που επέλεξαν ο ένας τον άλλον χωρίς τις νομικές ή κοινωνικές δομές που συνήθως όριζαν τις σχέσεις.
Η Κάρεν ήθελε περισσότερη σταθερότητα, περισσότερη δέσμευση, αλλά αγαπούσε τον Ντένις τόσο πολύ, ώστε δεν ήθελε να απαιτήσει αυτό που δεν μπορούσε να της δώσει.
Έτσι αποδέχτηκε μια αγάπη που ήταν τέλεια όταν ήταν παρών και αγωνιώδης όταν αυτός έλειπε.
Εν τω μεταξύ, η φάρμα καφέ απέτυχε.
Το υψόμετρο ήταν λάθος για τον καφέ - οι λόφοι Ngong ήταν πολύ υψηλοί, τα φασόλια δεν μπορούσαν να αναπτυχθούν σωστά.
Η Κάρεν έριξε χρήματα, χρόνο και απελπισμένη ελπίδα στη φάρμα, αλλά οι συγκομιδές δεν ήταν ποτέ κερδοφόρες.
Χρεώθηκε, δανειζόταν από την οικογένειά της, υποθηκεύοντας το μέλλον της σε μια φάρμα που δεν μπορούσε να πετύχει.
Έχανε τα πάντα σιγά-σιγά, βλέποντας τη γη που είχε αγαπήσει, να γλιστρά μέσα από τα χέρια της.
Το 1931, τα πάντα κατέρρευσαν με τη μία.
Η φάρμα χρεοκόπησε. Η Κάρεν τα έχασε όλα - το σπίτι, τη γη, την κοινότητα που είχε χτίσει.
Έπρεπε να βγάλει σε πλειστηριασμό τα υπάρχοντά της, να αποχαιρετήσει τους εργάτες Kikuyu που είχαν γίνει οικογένειά της και να προετοιμαστεί να επιστρέψει στη Δανία χωρίς τίποτα.
Και μετά πέθανε ο Ντένις.
Πετούσε με το μικρό του αεροπλάνο - είχε μάθει να πετάει έτσι, ώστε να μπορεί να δει την Αφρική από ψηλά, για να κατανοήσει την απεραντοσύνη της με έναν τρόπο που το ταξίδι στο έδαφος δεν μπορούσε να του δείξει - όταν συνετρίβη κοντά στο Βόι.
Ήταν 44 ετών.
Η Κάρεν ήταν συντετριμμένη.
Τον έθαψε στους λόφους Ngong, το τοπίο που αγαπούσαν και οι δύο, με θέα τις πεδιάδες να απλώνονται ασταμάτητα. Μετά έφυγε από την Αφρική για πάντα.
Επέστρεψε στη Δανία στα 46 της, ταραγμένη, άρρωστη και συντετριμμένη.
Μετακόμισε στο κτήμα της οικογένειάς της, στο Rungstedlund, όπου μεγάλωσε.
Δεν είχε χρήματα, δεν είχε προοπτικές, δεν είχε ξεκάθαρο μέλλον.
Και άρχισε να γράφει.
Για χρόνια έγραφε για την Αφρική - όχι ως απομνημονεύματα ακριβώς, αλλά ως πράξη αποκατάστασης.
Δεν μπορούσε να ζήσει πια εκεί, δεν μπορούσε να επιστρέψει στη ζωή που είχε χτίσει, δεν μπορούσε να φέρει πίσω τον Denys ή τη φάρμα ή την εκδοχή του εαυτού της που υπήρξε εκείνα τα δεκαεπτά χρόνια.
Αλλά θα μπορούσε να το γράψει.
Θα μπορούσε να το κάνει γνωστό στη γλώσσα, να το διατηρήσει σε πρόζα, να μεταμορφώσει την απώλεια σε λογοτεχνία.
Έγραψε με το ψευδώνυμο Isak Dinesen - ένα αρσενικό ψευδώνυμο που επέτρεψε το έργο της να κριθεί χωρίς προκατάληψη εναντίον γυναικών συγγραφέων.
Και το 1937 δημοσίευσε το Out of Africa.
Το βιβλίο δεν μοιάζει με τα περισσότερα απομνημονεύματα.
Είναι λυρικό, σχεδόν ονειρικό, δομημένο περισσότερο σαν ποίηση παρά δημοσιογραφία.
Η Karen δεν έγραψε μια ολοκληρωμένη περιγραφή των χρόνων της στην Κένυα - έγραψε για στιγμές, συναισθήματα, την υφή του φωτός στη σαβάνα, συζητήσεις με ανθρώπους που αγαπούσε, τον συγκεκριμένο τρόπο που ο Denys θα έφτανε απροειδοποίητα μετά από μήνες μακριά.
Έγραψε για τους Kikuyu με σεβασμό και στοργή, αν και οι σύγχρονοι αναγνώστες αναγνωρίζουν τους περιορισμούς της αποικιακής της προοπτικής.
Νοιαζόταν πραγματικά για τους εργάτες της, αλλά ήταν ακόμα μια λευκή γαιοκτήμονας που αγόρασε την πατρογονική τους γη και τους προσέλαβε με μισθούς που δεν μπορούσαν να αρνηθούν.
Η αγάπη της για την Αφρική ήταν αληθινή, αλλά ήταν και η περίπλοκη αγάπη ενός αποικιοκράτη.
Εκτός Αφρικής έγινε διεθνές bestseller.
Οι κριτικοί το αναγνώρισαν ως κάτι το εξαιρετικό - όχι απλά ένα βιβλίο ταξιδιωτικών απομνημονευμάτων, αλλά ως έναν στοχασμό πάνω στο αίσθημα του ανήκειν, την απώλεια και την αδυναμία να κατέχεις πραγματικά ένα μέρος.
«Είχα μια φάρμα στην Αφρική, στους πρόποδες των λόφων Νγκόνγκ»
έγινε μία από τις πιο διάσημες ατάκες της λογοτεχνίας.
Αυτές οι επτά λέξεις περιέχουν τα πάντα: αόριστος χρόνος (είχα, δεν έχω), ιδιοκτησία που διεκδίκησε αλλά έχασε και μια συγκεκριμένη τοποθεσία την οποία θα μπορούσε
να κατονομάσει αλλά να μην επιστρέψει ποτέ.
Η Karen Blixen έγινε διάσημη ως Isak Dinesen.
Έγραψε περισσότερα βιβλία - γοτθικά παραμύθια, μικρές ιστορίες που θόλωσαν την πραγματικότητα και τον μύθο.
Ήταν υποψήφια για το βραβείο Νόμπελ πολλές φορές.
Ο Ernest Hemingway είπε ότι το αξίζει περισσότερο από αυτόν.
Αλλά το Out of Africa παρέμεινε το αριστούργημά της, το βιβλίο που μεταμόρφωσε δεκαεπτά χρόνια αγώνα σε κάτι διαχρονικό.
Η κινηματογραφική διασκευή του 1985 με τη Μέριλ Στριπ και τον Ρόμπερτ Ρέντφορντ έφερε την ιστορία σε εκατομμύρια ανθρώπους ακόμα, εδραιώνοντας τον θρύλο της Κάρεν.
Αλλά η ταινία εξιδανικεύει αυτό που περιείχε το βιβλίο σε πιο περίπλοκη ένταση - την ομορφιά και την αποικιοκρατία, την αγάπη και την απώλεια, την ελευθερία και το κόστος.
Η Κάρεν δεν επέστρεψε ποτέ στην Αφρική.
Έζησε στο Rungstedlund μέχρι τον θάνατό της το 1962, λειτουργώντας ένα καταφύγιο πουλιών στο χώρο και μερικές φορές δίνοντας συνεντεύξεις όπου μιλούσε για την Κένυα σαν να υπήρχε σε διαφορετική διάσταση - ένα μέρος που είχε ζήσει πλήρως αλλά μπορούσε να το επισκεφθεί μόνο με την μνήμη και την πρόζα.
Το "Out of Africa" διαρκεί, γιατί αποτυπώνει κάτι καθολικό: την εμπειρία του να αγαπάς ένα μέρος τόσο ολοκληρωτικά που αφήνοντάς το σπάει κάτι θεμελιώδες μέσα σου.
Ο πόνος του να χτίζεις μια ζωή κάπου, να την χάνεις και να περνάς την υπόλοιπη ζωή σου προσπαθώντας να την ανακτήσεις μέσα από λέξεις.
Η Karen Blixen πήγε στην Αφρική για να γλιτώσει από έναν γάμο χωρίς αγάπη.
Έμεινε για δεκαεπτά χρόνια, διοικούσε μια αποτυχημένη φάρμα καφέ, αγάπησε έναν άνθρωπο που δεν θα δεσμευόταν, έχασε τα πάντα συμπεριλαμβανομένου του αγαπημένου της και επέστρεψε στη Δανία για να γράψει γι' αυτό.
Μετέτρεψε την απώλεια σε λογοτεχνία.
Την ερωτική απογοήτευση σε τέχνη.
Την ζωή που δεν μπορούσε να κρατήσει... στο βιβλίο που την έκανε αθάνατη.
"Μερικά μέρη μένουν μαζί σου για πολύ καιρό αφότου έχεις φύγει - όχι μόνο στη μνήμη, αλλά σε αυτό που γίνεσαι. "
Η Κάρεν έφυγε από την Αφρική το 1931. Πέρασε τα επόμενα 31 χρόνια προσπαθώντας να βρει τον δρόμο της επιστροφής!
Το έργο «Πέρα από την Αφρική» (Out of Africa) βασίζεται στο ομώνυμο αυτοβιογραφικό βιβλίο της Κάρεν Μπλίξεν (με το ψευδώνυμο Ισακ Ντίνεσεν) που εκδόθηκε το 1937.
Αφηγείται τη ζωή της στην Κένυα και τη σχέση της με τον Ντένις Φιντς-Χάτον.
Η κινηματογραφική μεταφορά έγινε το 1985 σε σκηνοθεσία Σίντνεϊ Πόλακ, με πρωταγωνιστές τη Μέριλ Στριπ και τον Ρόμπερτ Ρέντφορντ, και κέρδισε 7 βραβεία Όσκαρ.
Το Βιβλίο (1937)
Αυτοβιογραφικό χρονικό από τα χρόνια της συγγραφέως στην Κένυα (1914–1931).
Περιγράφει τη διαχείριση μιας φυτείας καφέ.
Εστιάζει στη βαθιά αγάπη της για την αφρικανική φύση και τους ανθρώπους της.
Γράφτηκε με λυρισμό και νοσταλγία μετά την επιστροφή της στη Δανία.
Η Ταινία (1985)
Ρομαντικό και δραματικό έπος σε σκηνοθεσία Σίντνεϊ Πόλακ.
Απέσπασε 7 βραβεία Όσκαρ, ανάμεσά τους Καλύτερης Ταινίας και Σκηνοθεσίας.
Ξεχωρίζει για τη μουσική επένδυση του Τζον Μバリー και τη φωτογραφία της Αφρικής.
-------------------------------------------
Οι βασικές διαφορές μεταξύ του βιβλίου της Κάρεν Μπλίξεν και της ταινίας του Σίντνεϊ Πόλακ, καθώς και ορισμένες ενδιαφέρουσες λεπτομέρειες για τα γυρίσματα:
Οι Διαφορές Βιβλίου και Ταινίας
Το ειδύλλιο: Στο βιβλίο, η σχέση της Κάρεν με τον Ντένις Φιντς-Χάτον περιγράφεται διακριτικά και χωρίς έντονο συναισθηματικό δράμα.
Η ταινία επικεντρώνεται σε αυτό ως μια μεγάλη, θυελλώδη ερωτική ιστορία.
Η δομή: Το βιβλίο δεν έχει γραμμική πλοκή. Αποτελείται από σκόρπιες αναμνήσεις, φιλοσοφικές σκέψεις και ιστορίες για τους ντόπιους. Η ταινία ακολουθεί μια κλασική, χρονολογική αφηγηματική δομή.
Ο χαρακτήρας του Ντένις: Στην πραγματικότητα και στο βιβλίο, ο Ντένις ήταν ένας εξαιρετικά καλλιεργημένος Άγγλος αριστοκράτης που αγαπούσε τις τέχνες.
Στην ταινία, ο Ρόμπερτ Ρέντφορντ τον υποδύεται με ένα πιο αμερικανικό, περιπετειώδες στυλ "κάουμπούι".
Άλλες πηγές: Για να γεμίσει τα κενά της ιστορίας, το σενάριο της ταινίας χρησιμοποίησε στοιχεία και από άλλα βιβλία, όπως το Shadows on the Grass της Μπλίξεν και τη βιογραφία της από την Τζούντιθ Θέρμαν.
Πληροφορίες για τα Γυρίσματα & τη Μουσική
Τοποθεσία: Αν και το πραγματικό σπίτι της Μπλίξεν στην Κένυα λειτουργούσε ήδη ως μουσείο, τα γυρίσματα έγιναν σε ένα κοντινό σπίτι της ίδιας εποχής για λειτουργικούς λόγους.
Άγρια φύση: Για λόγους ασφαλείας, χρησιμοποιήθηκαν εκπαιδευμένα λιοντάρια που μεταφέρθηκαν από την Καλιφόρνια, καθώς οι νόμοι της Κένυας απαγόρευαν τη χρήση άγριων ζώων σε ταινίες.
Η σκηνή με το λούσιμο: Η διάσημη, αισθησιακή σκηνή όπου ο Ρέντφορντ λούζει τα μαλλιά της Στριπ δίπλα στο ποτάμι δεν υπήρχε στο βιβλίο, αλλά έγινε μία από τις πιο εμβληματικές στιγμές του παγκόσμιου κινηματογράφου.
Η μουσική: Το soundtrack του Τζον Μπάρι θεωρείται ένα από τα κορυφαία όλων των εποχών. Αποτυπώνει τη μελαγχολία και το απέραντο μεγαλείο των αφρικανικών τοπίων.
«Επιτέλους, εδώ μπορούσες να μη δίνεις την παραμικρή
σημασία στις συμβάσεις. Σε αυτόν τον τόπο υπήρχε ένα νέο είδος
ελευθερίας, που μέχρι τότε συναντούσες μόνο στα όνειρά σου».
Αυτά έγραφε η Δανή συγγραφέας Ίζακ Ντίνεσεν (φιλολογικό
ψευδώνυμο της βαρόνης Κάρεν Κρίστεντζε φον Μπλίξεν-Φίνεκε,
1885-1962), στο ημι-αυτογραφικό βιβλίο της Πέρα από την Αφρική. Πιο γνωστή με το απλουστευμένο Κάρεν Μπλίξεν,
ζωντανεύει σε αυτό το βιβλίο τη συναρπαστική, όσο και
δύσκολη ζωή της στην Κένια. Ταυτόχρονα, προσφέρει μια διαυγή
εικόνα της αποικιοκρατούμενης Αφρικής, στις αρχές του
προηγούμενου αιώνα. Το βιβλίο εκδόθηκε για πρώτη φορά το
1937, σχεδόν τρεις δεκαετίες μετά τα γεγονότα που
περιγράφονται στις σελίδες του. Θα χρειαζόταν να περάσει
μισός αιώνας ακόμα, πριν επανέλθει εντυπωσιακά στο προσκήνιο
χάρη στην –πολυβραβευμένη–κινηματογραφική μεταφορά από
τον σκηνοθέτη Σίντνεϊ Πόλακ. Τροπαιούχος των Όσκαρ το 1986, στις
κατηγορίες Καλύτερης Ταινίας, Σκηνοθεσίας,
Καλλιτεχνικής Διεύθυνσης, Διασκευασμένου Σεναρίου,
Πρωτότυπης Μουσικής, Σκηνογραφίας και Μίξης Ήχου, δεν
κατέκτησε (και) το Όσκαρ Α΄ γυναικείου ρόλου, παρόλο που η
πρωταγωνίστρια το άξιζε με το παραπάνω. Η Μέριλ Στριπ
υποδύεται μοναδικά την συγγραφέα και αφηγήτρια της ιστορίας.
Φρόντισε, μάλιστα, να μιμηθεί την προφορά της, ακούγοντας
μαγνητοταινίες με τη φωνή της Κάρεν Μπλίξεν που διάβαζε
αποσπάσματα του βιβλίου της. Το «Πέρα από την Αφρική» έκανε
παγκόσμια πρεμιέρα το 1985, στην εκατονταετηρίδα της
γέννησης της συγγραφέως. Αποτελεί κινηματογραφική διασκευή
των αναμνήσεών της από ένα τόπο που κυριαρχούσαν οι
αποικιοκράτες, και σε μια εποχή γεμάτη φυλετικές και
σεξουαλικές προκαταλήψεις. Η ταινία ακολουθεί την
πρωταγωνίστρια από τον γάμο «ευκαιρίας» που έκανε με τον
βαρόνο Μπρορ φον Μπλίξεν-Φίνεκε (τον υποδύεται ο Αυστριακός
ηθοποιός Κλάους Μαρία Μπραντάουερ), την εγκατάστασή τους στην
Κένια προκειμένου να διευθύνουν μια φυτεία, τους αγώνες που
έδωσε η Κάρεν για να σώσει τη φάρμα της (και τον γάμο της) και
τέλος, την ερωτική σχέση που ανέπτυξε με τον κυνηγό αγρίων
ζώων και αεροπόρο, Ντένις Φιντς Χάτον (Ρόμπερτ Ρέντφορντ).
Πώς όμως βρέθηκε αυτή η γυναίκα, με πλούτη και τίτλο
ευγενείας, να διευθύνει μια φυτεία στα βάθη της Αφρικής
καθορίζοντας η ίδια τη μοίρα της; Η πολυτάραχη ζωή της Κάρεν
Μπλίξεν δεν μοιάζει απλώς, είναιμυθιστορηματική.
Γεννημένη στο Ρούνγκστεντ της Δανίας, μεγάλωσε σε
αριστοκρατικό περιβάλλον, σπουδάζοντας ζωγραφική στην
Βασιλική Ακαδημία Τεχνών της χώρας της και ολοκληρώνοντας τις
σπουδές στη Ρώμη και το Παρίσι. Η οικογένειά της σχετιζόταν
με την βασιλική, αν και δεν είχε τίτλο ευγενείας. Η Κάρεν,
ωστόσο, τον απέκτησε όταν παντρεύτηκε τον δεύτερο ξάδελφό της,
Μπρορ, που ήταν βαρόνος. Η ίδια ήταν ερωτευμένη με τον αδελφό
του, αλλά τα αισθήματά της δεν βρήκαν ανταπόκριση. Με
αποτέλεσμα, να αρραβωνιαστεί... εναλλακτικά τον έτερο
αδελφό. Μια απόφαση που σόκαρε την οικογένειά της και θα έκανε
την ίδια να μετανιώσει αργότερα, παρόλο που έγινε αφορμή να
αλλάξει ριζικά η ζωή της. Ένας θείος του ζεύγους που είχε κάνει
μεγάλη περιουσία στο Σιάμ, τους πρότεινε να μετακομίσουν στην
Κένια και να αναλάβουν μια φυτεία, χρηματοδοτώντας ο ίδιος το
εγχείρημα με 150.000 δανέζικες κορώνες. Το ζευγάρι δέχτηκε
την πρόταση και έφθασε στην Κένια τον Ιανουάριο του 1914. Λίγες
μέρες αργότερα παντρεύτηκαν στην Μομπάσα. Η αποικιακή Αφρική
κατοικείτο τα χρόνια εκείνα από πολλούς Ευρωπαίους και
Αμερικανούς. Η άφιξη του ζεύγους έγινε σχεδόν ταυτόχρονα με
την κήρυξη του Α΄ Παγκοσμίου πολέμου. Οι άποικοι χωρίστηκαν
σε στρατόπεδα, ανάλογα με τους συσχετισμούς των εμπολέμων στην
Ευρώπη, με αποτέλεσμα οι ουδετερόφιλοι νεοφερμένοι να
βρεθούν «συμπιεσμένοι» ανάμεσα στη βρετανική και τη
γερμανική κοινότητα.
Το πρώτο μέρος της ταινίας
παρουσιάζει αυτήν ακριβώς την περίοδο από την ζωή της Κάρεν
και τις προσπάθειές της να προσαρμοστεί στα νέα δεδομένα.
Αφήνει να διαφανεί η απομόνωση που βίωναν οι πρώτοι άποικοι
της περιοχής, με την επικοινωνία σχεδόν αδύνατη και με τα
γράμματα να κάνουν μήνες για να φθάσουν στον προορισμό τους.
Είναι χαρακτηριστικό ότι η Κένια τα χρόνια εκείνα είχε το
υψηλότερο ποσοστό αυτοκτονιών ανάμεσα σε όλους τους λευκούς
οποιασδήποτε άλλης αποικίας. Αυτή την υποδόρια δυστυχία,
κάτω από την λαμπερή επιφάνεια του πλούτου των αποίκων, την
ένιωσε βαθιά η Κάρεν Μπλίξεν. Κύρια αιτία ήταν η συμπεριφορά
του συζύγου της, καθώς, λίγο μετά το γάμο τους, ο Μπρορ
φανέρωσε ένα άλλο πρόσωπο: του αλκοολικού, του γυναικά, του
ανθρώπου που δεν νοιαζόταν ούτε για εκείνη, ούτε για την φάρμα
τους. Το ενδιαφέρον του ήταν να οδηγεί σαφάρι θηραμάτων, παρά
στη γεωργία. Το μόνο που της «χάρισε» ήταν ένα αφροδίσιο
νόσημα, που την ταλαιπώρησε αρκετά χρόνια.
Η εγκατάσταση
του ζεύγους στη γη που είχε αγοράσει ο θείος τους, συνάντησε
εξαρχής εμπόδια. Η κήρυξη του πολέμου στην Ευρώπη και οι
συγκρούσεις Άγγλων και Γερμανών στην Ανατολική Αφρική,
οδήγησαν σε μείωση εργατικού δυναμικού και αποθεμάτων.
Παρ’ όλα αυτά, η εταιρεία που είχαν συστήσει αγόρασε το 1916 μια
μεγαλύτερη έκταση, στους πρόποδες των λόφων Νγκονγκ, περίπου
10 χιλιόμετρα έξω από το Ναϊρόμπι. Η καινούρια φάρμα κάλυπτε
6.000 στρέμματα γης, από τα οποία τα 600 χρησιμοποιήθηκαν ως
φυτεία καφεόδεντρων. Τα υπόλοιπα δόθηκαν στους ιθαγενείς της
περιοχής για να βόσκουν τα ζώα τους, ενώ 2.000 στρέμματα παρθένου
δάσους παρέμειναν ανέγγιχτα. Είναι το ίδιο φυσικό σκηνικό
της Ανατολικής Αφρικής στο οποίο γυρίστηκε το 70% της ταινίας,
με τις απέραντες πεδιάδες, τις λίμνες και τις βουνοκορφές να
κυριαρχούν στα κινηματογραφικά κάδρα. Η Κάρεν Μπλίξεν/Μέριλ
Στριπ –και μέσω αυτής οι θεατές– παρασύρεται από την
εκπληκτική θέα των κοντινών λόφων και της κοιλάδας Γκρέιτ Ριφτ
πέρα από αυτούς. Φροντίζει τους ανθρώπους της φυλής που
εργάζονται στα κτήματά της, ιδρύει ένα σχολείο για τα παιδιά
τους, βοηθά στις ιατρικές τους ανάγκες και διαιτητεύει τις
διαφορές τους. Λιγότερη γοητευτική, πάντως, ήταν η
πραγματική της ζωή. Τα προβλήματα του γάμου, εξαιτίας του
ανεύθυνου χαρακτήρα του Μπρορ, οδήγησαν –αναπόφευκτα– στο
διαζύγιο. Παρά την αντίθετη επιθυμία της Κάρεν, χώρισαν το
1921 και πήραν επίσημα διαζύγιο τέσσερα χρόνια αργότερα. Με
απόφαση του χρηματοδότη θείου, ο Μπρορ έχασε τη θέση του και η
διαχείριση της φυτείας ανατέθηκε εξ ολοκλήρου στην Κάρεν.
Λίγο νωρίτερα, το 1918, η Κάρεν Μπλίξεν συνάντησε για πρώτη
φορά τον κυνηγό αγρίων ζώων, Ντένις Φιντς Χάτον. Έναν Άγγλο
αριστοκράτη και αξιωματικό του στρατού, που λάτρευε την Αφρική
και επισκεπτόταν συχνά την Κένια. Η γνωριμία τους στην ταινία
απέχει παρασάγγας από τα πραγματικά γεγονότα. Στην οθόνη, για
δραματουργικούς και αφηγηματικούς λόγους, η γνωριμία τους
έγινε αρκετά νωρίτερα, όταν η Κάρεν ταξίδευε με τρένο για το
Ναϊρόμπι για να συναντήσει το μέλλοντα –ακόμα– σύζυγό της.
Στην πραγματικότητα, η Κάρεν άρχισε να κάνει στενότερη
παρέα με τον Ντένις πολύ αργότερα και εξελίχθηκε σε ερωτικό
δεσμό. Οι δυο τους γνωρίστηκαν στην τοπική βρετανική λέσχη
Mouthaiga Country Club, κάτι που συμβαίνει και στην ταινία, αλλά με
μια αλλαγή: Η Κάρεν έχει ήδη επισκεφτεί τη λέσχη αναζητώντας
τον Μπρορ, αλλά οι θαμώνες στο αυστηρά ανδροκρατούμενο
περιβάλλον απαιτούν, λόγω του φύλου της, να φύγει. Η
μυθοπλασία αδικεί την πραγματικότητα. Η Κάρεν επισκέφθηκε
τη λέσχη, έχοντας κερδίσει την εκτίμηση των επιφανών της
κοινότητας για τα όσα είχε καταφέρει. Υπήρξε, μάλιστα, η
μοναδική γυναίκα που προσκλήθηκε να πιει, κατ’ εξαίρεση, ένα
ποτό στο σαλόνι της λέσχης, γεγονός που εντυπωσίασε τον
παρευρισκόμενο κυνηγό και θέλησε να την γνωρίσει καλύτερα
(η ταινία τα αλλάζει ξανά σε αυτό το σημείο, καθώς η τιμητική
πρόσκληση γίνεται λίγο πριν εκείνη αναχωρήσει οριστικά από
την Αφρική). Λίγους μήνες αργότερα, ο Ντένις εγκαταστάθηκε
στο σπίτι –και στην καρδιά– της Κάρεν, χρησιμοποιώντας τη φάρμα
της ως βάση εξορμήσεων για τις επαγγελματικές του
δραστηριότητες. Έχοντας δίπλωμα πιλότου και οδηγώντας ένα
διπτέρυγο αεροπλάνο, συνδύαζε τα σαφάρι με μεταφορές
Βρετανών τουριστών στην ευρύτερη περιοχή.
Σε αρκετά σημεία η ταινία δεν είναι πιστή σε όσα περιγράφει
το βιβλίο στο οποίο βασίστηκε. Ούτε η Μπλίξεν, όμως, μετέφερε
όλη την αλήθεια στο κείμενό της. Αποσιωπά, για παράδειγμα, ένα
γεγονός που την κλόνισε ψυχικά: την αποβολή του μωρού που
περίμενε από τον Ντένις. Αντίθετα, σε πολλές σελίδες τονίζει
την αγάπη που έτρεφε για αυτόν. Σε μια επιστολή που έστειλε το
1924 στον αδελφό της, έγραφε χαρακτηριστικά: «Πιστεύω ότι για
κάθε στιγμή, μέχρι την αιωνιότητα, είμαι δεμένη με τον Ντένις.
Λατρεύω το έδαφος που πατά. Όταν είναι εδώ, η χαρά μου ξεπερνά
τις λέξεις. Υποφέρω χειρότερα και από το θάνατο, τις πολλές
φορές που φεύγει». Η ταινία παρουσιάζει μερικούς υπαρκτούς
χαρακτήρες που συνδέθηκαν μαζί της, όπως τους Αφρικανούς που
δούλευαν στη φάρμα της. Από τον Σομαλό Φαράχ Άντεν, που ήταν το
δεξί της χέρι στις δουλειές, μέχρι το μικρό Καμάντε, της φυλής
των Κικούγιου, που μεγάλωσε με τη φροντίδα της. Υπαρκτό
πρόσωπο είναι και η Φελίσιτι Σπέργουεϊ της ταινίας. Ο
χαρακτήρας αυτός βασίστηκε σε μια αξιοθαύμαστη γυναίκα, την
Μπέριλ Μάρκαμ. Ήταν η συγγραφέας του βιβλίου Δυτικά με το όνειρο
(στο οποίο περιγράφει την αποικιακή Αφρική ίσως καλύτερα και
από την Μπλίξεν), υπήρξε δεινή εκπαιδεύτρια αλόγων κούρσας,
αλλά και η πρώτη γυναίκα αεροπόρος που διέσχισε μόνη τον
Ατλαντικό, από ανατολή προς δύση.
Η Κάρεν Μπλίξεν έζησε στην Κένια από το 1914 μέχρι το 1931.
Δεκαέξι χρόνια αγώνων, ελπίδων και απογοητεύσεων, που
μεταφέρθηκαν στις σελίδες του βιβλίου της. Δύο σοβαροί λόγοι
ευθύνονταν για την επιστροφή της στην Δανία: ο θάνατος του
αγαπημένου της Ντένις σε αεροπορικό δυστύχημα και η διεθνής
πτώση της τιμής του καφέ, που προκάλεσε τεράστια οικονομική
ζημιά (στην ταινία η φυτεία καταστρέφεται από φωτιά). Η φάρμα
πωλήθηκε σε ένα κατασκευαστή σπιτιών και η Μπλίξεν επέστρεψε
στο Ρούνγκστεντ, για να μείνει κοντά στη μητέρα της. Ήταν 46 ετών
και αυτή η νέα αλλαγή στη ζωή της επιφύλασσε πολλές εκπλήξεις.
Ευχάριστες αυτή τη φορά. Όσο ήταν ακόμα στην Κένια, η Κάρεν
είχε πληροφορήσει τον αδελφό της ότι άρχισε να γράφει ένα
βιβλίο τις ελεύθερες ώρες της. Γυρίζοντας στην Δανία συνέχισε
το γράψιμο, αποκαλύπτοντας ένα ιδιαίτερο ταλέντο. Το πρώτο
βιβλίο της δεν αφορούσε τις αναμνήσεις της από την Αφρική. Ήταν το
Επτά γοτθικές ιστορίες (1934) και εκδόθηκε αρχικά
στην Αμερική, με το ψευδώνυμο Ίζακ Ντίνεσεν. Επιλέχθηκε ως
Βιβλίο του Μήνα από την διεθνώς γνωστή Λέσχη Βιβλίου, με
αποτέλεσμα να απογειωθούν οι πωλήσεις του. Ακολούθησαν επτά
ακόμα βιβλία (και μια μεταθανάτια έκδοση) που σημείωσαν όλα
μεγάλη επιτυχία. Εκτός από το Πέρα από την Αφρική (1937), που την καθιέρωσε, δύο ακόμα ταινίες βασίστηκαν σε διηγήματα της Κάρεν Μπλίξεν, από την συλλογή Ανέκδοτα του πεπρωμένου
(1958). Είναι η «Αθάνατη ιστορία», σε σκηνοθεσία Όρσον
Γουέλες (1968) και «Η γιορτή της Μπαμπέτ» (1987), σε σκηνοθεσία
του Δανού Γκάμπριελ Άξελ, που κέρδισε το Όσκαρ καλύτερης ξένης
ταινίας.
Το 1959, σε ηλικία 74 ετών, η Κάρεν Μπλίξεν έκανε το μοναδικό ταξίδι της στις ΗΠΑ.
Ήταν πλέον διάσημη, φωτογραφήθηκε από τον Ρίτσαρντ Άβεντον
και τον Σέσιλ Μπίτον, ήταν καλεσμένη του Τζον Στάινμπεκ στο
κοκτέιλ πάρτι που δόθηκε προς τιμήν της και η Μαρία Κάλλας
τραγούδησε για αυτήν κάποιες άριες. Επιστρέφοντας στην Δανία η
υγεία της χειροτέρεψε, αλλά μπόρεσε να ολοκληρώσει το
τελευταίο βιβλίο που εκδόθηκε όσο ζούσε. Σκιές στη χλόη
(1960) αποτελεί μια επιστροφή στις αναμνήσεις της από την Αφρική
και μιλά για την μοναξιά που ένιωσε όταν έφυγε από εκεί.
Η Κάρεν
Μπλίξεν ήταν υποψήφια για το Νομπέλ Λογοτεχνίας το 1962, αλλά
πέθανε στις 7 Σεπτεμβρίου της ίδιας χρονιάς από υποσιτισμό,
λόγω της αφαίρεσης του 1/3 του στομάχου της εξαιτίας γαστρικού
έλκους (κατ’ άλλους, από νευρική ανορεξία). Η μνήμη της
τιμάται στην αγαπημένη της Κένια, με την μετατροπή του σπιτιού
που διέμενε σε εθνικό μουσείο. Το Μουσείο Κάρεν Μπλίξεν
βρίσκεται 19 χιλιόμετρα έξω από το Ναϊρόμπι, σε ένα προάστιο
που ονομάστηκε (επίσης προς τιμή της) Μπλίξεν. Το οίκημα αυτό
παραχωρήθηκε, το 1964, από τη Δανία στη νεοσύστατη
κυβέρνηση της χώρας, ως δώρο για την ανεξαρτησία της. Η
παγκόσμια απήχηση της ταινίας υπήρξε βασική αιτία για να
μετατραπεί, ένα χρόνο μετά την πρεμιέρα, το σπίτι αυτό σε
μουσείο. Στην είσοδό του, οι επισκέπτες μπορούν να διαβάσουν τα
λόγια της Κάρεν Μπλίξεν: «Ολόκληρη η ύπαρξη της γυναίκας είναι
ένα μυστικό που πρέπει να φυλάσσεται καλά».
